Oblast - ESEJISTIKA

 

Obuhvat dela narodne i dela pisane književnosti u knjizi Ljiljane Pešikan-Ljuštanović dovoljno je širok i raznovrstan, a veze koje se među njima uočavaju i ispituju složene i slojevite: od bespogovornog prihvatanja tradicije, preko njenog individualnog, stvaralačkog preoblikovanja, do različitih vidova resemantizacije. Autorka pokazuje kako novi život tradicionalne usmene priče postaje, istovremeno, i dijalog sa kulturnom prošlošću i način da se ona učini aktuelnom i prisutnom. Pri tom se, u svim ogledima zastupljenim u knjizi, ostvaruje nov i originalan uvid u formu, sadržinu i značenje dela, u odlike žanra ili poetiku pisca.

U celini uzev, knjiga Ljiljane Pešikan-Ljuštanović predstavlja doprinos nauci i izučavanju srpske književnosti, kako narodne tako i pisane. Za izučavanje narodne književnosti razmatranje ovog odnosa je tim značajnije što on postaje jedan od osnovnih vidova implicitnog vrednovanja književnog nasleđa u našem vremenu i jedan od dokaza njegove trajne životnosti i značaja. Sa stanovišta pisane književnosti, impulsi narodnog stvaralaštva ukazuju na genezu pojedinih žanrova i sadržinskih i formalnih svojstava pojedinih dela i na živu, plodotvornu komunikaciju koja se ostvaruje unutar tradicijskog niza srpske književnosti.

 

 

***

 

Rukopis knjige Usmeno u pisanom Ljiljane Pešikan-Ljuštanović sadrži devet studija, nastalih tokom dužeg vremenskog perioda (1997–2008), kao rezultat rada na naučnim projektima koji su, uz finansijsku podršku Ministarstva nauke i tehnologije RS, sprovođeni na Odseku za srpsku književnost i jezik Filozofskog fakulteta u Novom Sadu. Rukopis čine radovi nastali u okviru sledećih projekata: Proučavanje srpske književnosti po žanrovima, koji je tekao pod rukovodstvom prof. dr Marije Kleut od 1996. do 2000. (radovi: Istorijske drame Miloša Cvetića „Nemanja“, „Dušan“ i „Lazar“ – između prenošenja i izmišljanja tradicije i „Ničija zemlja“ – prostor kao metafora); Žanrovi u srpskoj književnosti – poreklo i poetika oblika (2001–2005), koji je tekao pod rukovodstvom prof. dr Zoje Karanović (rad: Predanje u „Gorskom Vijencu“); i Sinhronijsko i dijahronijsko izučavanje vrsta u srpskoj književnosti (od 2006. nadalje), koji se odvijao pod rukovodstvom prof. dr Zoje Karanović i prof. dr Marije Kleut (radovi: Usmena i autorska bajka – nacrt za tipologiju odnosa; Usmena književnost i tradicionalna kultura u romanu „Pop Ćira i Pop Spira“ – zastupljenost i komička funkcija; Borisav Stanković – između tradicije i modernosti; Bezdomnik; Folklorna zbirka u delu Pavla Rovinskog „Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti“; „Homeru uz koleno“. Vojislav M. Đurić kao antologičar srpskohrvatske usmene epike).

Svi tekstovi koji su ušli u sastav rukopisa zaokupljeni su različitim vidovima istog fenomena – načinima na koje se ukrštaju dva tradicijska toka u srpskoj (i južnoslovenskoj) književnosti: pisana književnost od 19. do 20. veka i usmena književnost, kao njen potencijalni izvor, ali i kao njen živi saputnik. Moguća preplitanja usmenog i pisanog zahvaćena su u širokom opsegu, i sa stanovišta žanrova usmene i pisane književnosti koji se ispituju, i sa stanovišta prirode odnosa koji se među njima uspostavljaju.

Rukopis otvara teorijski ogled posvećen tipologiji odnosa usmene i pisane (autorske) bajke Usmena i autorska bajka – nacrt za tipologiju odnosa. Razmatrajući osnovne elemente kompozicije: likove, radnju, vreme i prostor Ljiljana Pešikan-Ljuštanović pokazuje kao se autorska bajka javlja u nizu modela: od onih sasvim bliskih usmenoj bajci do dela koja se, po konkertizaciji vremena, prostora, prirodi likova i preobraćanju čudesnog u fantastično i čudno, oblikuju kao individualna, autorska resemantizacija usmenog modela, ali i kao njegovo potpuno napuštanje, prelazeći u žanr fantastične priče ili alegorije.

Razmatranje tipologije odnosa autorske i usmene bajke zasniva na nizu dela, prevashodno srpske, ali i svetske književnosti. Za razliku od toga, tekstovi koji slede bave se, uglavnom, pojedinim piscima, delima i žanrovima. Predmet ispitivanja je, tako, romantičarska poema u dramskom obliku i prisustvo mikrostrukture usmenog predanja u njoj (Predanje u „Gorskom Vijencu“), što prethodno nije bilo predmet sistematičnijeg ispitivanja.

Na primeru istorijskih drama Miloša Cvetića (Istorijske drame Miloša Cvetića „Nemanja“, „Dušan“ i „Lazar“ – između prenošenja i izmišljanja tradicije) autorka ispituje osobenu ambivalentnost odnosa srpskog građanskog društva iz druge polovine 19. veka prema usmenoj tradiciji: s jedne strane, usmeno stvaralaštvo se nekritički veliča kao neopoziva nacionalna verednost i najpotpuniji izraz narodnog duha, dok se s druge likovi i događaji preuzeti iz njega suštinski menjaju i „doteruju“ u duhu vremena u kome ove drame nastaju.

Forme usmene književnosti (rugalica, bećarac, običajna lirika, šaljiva priča, anegdota, usmeno predanje) i tradicionalni običaji (svadba pre svega) u Sremčevom romanuPop Ćira i pop Spira razmatraju se prevashodno s obzirom na njihovu ulogu u građenju komičkih nesklada (Usmena književnost i tradicionalna kultura u romanu „Pop Ćira i Pop Spira” – zastupljenost i komička funkcija).

Delo Bore Stankovića – pripovetke, fragmentarna proza, roman Nečista krv i drama Koštana – sagledani su u ogledu Borisav Stanković – između tradicije i modernosti u svetlu svog odnosa prema tradiciji, s tim što se pokazuje kako se upravo u refleksima usmenoknjiževnih oblika i opštih predstava i obredno-običajne prakse na kojima su oni nastajali ispoljavaju i ogledaju i neka od temeljnih modernističkih svojstava Stankovićeve književnosti.

Pesnička zbirka Desanke Maksimović Ničija zemlja zasnovana je, prema viđenju Ljiljane Pešikan-Ljuštanović, na individualnoj poetskoj transpoziciji tradicionalnih predstava o strukturi kosmosa i svetom i nečistom prostoru granice između ovog i onog sveta. Tradicionalne predstave o prostoru i usmeno predanje – demonološko i kulturnoistorijsko – ostavili su, prema tumačenju autorke, snažan pečat i na testamentarnu pesničku zbirku Ismeta Rebronje Nulla insula, koja je predmet razmatranja u tekstu Bezdomnik.

Treću celinu knjige čine dva rada o beleženju i publikovanju usmene književnosti:Folklorna zbirka u delu Pavla Rovinskog „Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti“ i „Homeru uz koleno“. Vojislav M. Đurić kao antologičar srpskohrvatske usmene epike. U oba se traga za odnosom sakupljača (odnosno antologičara) prema usmenoknjiževnim tvorevinama i ukazuje na složeni preplet usmenog i pisanog koji se pri tom ostvaruje.

Otvaranje novih uvida u odnos usmene i pisane književnosti posebno je važno upravo u domenu novije srpske književnosti čiji se poetski jezik, tematski i motivski fond, značenja i pogled na svet umnogome zasnivaju na delima usmene književnosti. Rukopis Ljiljane Pešikan-Ljuštanović slojevito i obuhvatno razmatra reflekse usmene književnosti i tradicionalne kulture u autorskim delima, proširujući dosadašnje uvide, i po tome predstavlja doprinos i izučavanju novije srpske književnosti, i sagledavanju oblika u kojima je usmena književnost nastavila da traje i kada je doba njenog punog procvata davno prošlo.

U celini uzev, knjiga Ljiljane Pešikan Ljuštanović Usmeno u pisanom bavi se važnim fenomenom i sagledava ga u širokom obuhvatu, od tipoloških odnosa, preko transpozicije usmene književnosti i tradicionalne kulture u delima pojedinih pisaca, do uticaja ovog odnosa na sakupljanje i prezentaciju usmenih književnih oblika. Fenomen usmenog se, pri tom, široko zahvata, od žanrova usmene književnosti i njihovih sinkretičnih preplitanja do nevrebalnih modela i najopštijeg sistema vrednosti na kojima ova književnost počiva. Analize okupljene u ovom rukopisu teže da ostvare uvid u funkciju usmenih impulsa u konkretnim pisanim delima i, naročito, u prirodu autorskog preoblikovanja ovih formi.