NAPOMENE PRIREĐIVAČA
Odbor za standardizaciju srpskog jezika osnovan je 12. 12. 1997. godine u Srpskoj akademiji nauka i umetnosti u Beogradu. To je zajedničko standardološko telo triju akademija nauka na govornom prostoru srpskog jezika – Srpske akademije nauka i umetnosti, Crnogorske akademije nauka i umjetnosti i Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske, osam filoloških/filozofskih fakulteta s katedrama za srpski jezik (Beograd, Banja Luka, Kosovska Mitrovica, Kragujevac, Nikšić, Niš, Novi Sad i Istočno „ranije Srpsko“ Sarajevo), te još tri uporišta srpskoga jezika (Matica srpska, Institut za srpski jezik SANU i Srpska književna zadruga).
Osnivanje Odbora za standardizaciju srpskog jezika, kako je to napisao mr Branislav Brborić, sekretar Odbora od osnivanja, „svedoči, bez sumnje, o narasloj svesti da se jezik, i bez naredbe i uredbe, pogotovu bez ureda za jezik, može i mora standardizovati i negovati. Valjalo bi sada navesti za koji se model standardizacije opredelilo najviše stručno telo na govornom prostoru srpskog jezika, čija su matična područja podjednako i Srbija, i Crna Gora, i Srpska, bez obzira na to u kojim se i kakvim državnim organizacijama nalaze te tri republike. Taj je model utvrđen u Odluci Odbora br. 1, donetoj 16. februara 1998. godine…“ U toj odluci kaže se:
„Suprotno nekim očekivanjima koja polaze od drukčijih pretpostavki, standardizacijom se ništa ne zabranjuje niti ukida, a još manje ’spaljuje’ ono što postoji u ljudskim glavama i njihovim jezičkim tvorevinama, zapamćenih u knjigama, časopisima i novinama, na celuloidnim trakama, disketama i kompaktnim diskovima. Njome se samo utvrđuje raspored jezičkih jedinica u javnoj upotrebi, osobito onoj kojoj se pridružuju pridevi zvanična, službena (upotreba jezika). Zabranama bi se mogli postizati slabiji učinci nego argumentovanim preporukama, jer ogrešenje o jezičke norme, za razliku od kršenja zakonskih, ne povlači sankcije. Međutim, osobe koje se odlikuju poznavanjem i poštovanjem jezičkih normi mogle bi, u boljim društvenim prilikama, sticati više javnog ugleda i drugih pogodnosti, kao, uostalom, i drugde, naročito u razvijenom svetu.“
Odluke Odbora jesu interni nazivi njegovih dokumenata koji slede iza dobro promišljenih i obrađenih jezičkih sitnica i krupnih deonica jezičke standardnosti a javnosti se upućuju kao saveti, preporuke, reagovanja, ispravke, stavovi, zaključci, nalazi,gledišta, mišljenja i sl., gotovo uvek s odgovarajućim obrazloženjima.
Odbor za standardizaciju srpskog jezika jeste nov okvir, ali ne i nova institucija, okvir što objedinjuje najviše institucije nauke, prosvete i kulture zadužene za vrhunsku brigu o liku srpskoga jezika na celokupnom njegovom govornom području. U cilju javnosti rada i dostupnosti svedočanstava o tom radu širem krugu poslenika iz nauke i struke, javnog života, prosvete i javnih glasila, prihvaćena je i podržana inicijativaBranislava Brborića, sekretara Odbora za standardizaciju srpskog jezika, te Jovana Vuksanovića, sekretara Komisije za praćenje i istraživanje pravopisne problematike (Kom. br. 5), i Radojka Gačevića, sekretara Komisije za standardni jezik u školstvu, administraciji, izdavaštvu i javnim glasilima (Kom. br. 8), da se jednom godišnje objaveSpisi Odbora. Prva knjiga Spisa izašla je 20. 10. 1988. godine i uručena članovima Odbora i njegovih komisija na drugoj sednici, održanoj 4. 12. 1998. godine u prostorijama SANU, Knez Mihailova 35/1 u Beogradu. U 2006. godini, za devetu sednicu Odbora, pripremljena je osma knjiga Spisa. U Spisima I–VII, Jeziku danas, glasilu Matice srpske za kulturu usmene i pisane reči, objavljeno je 50 odluka. Priređivači su, poštujući želju Branislava Brborića, u ovu knjigu uvrstili sve odluke. O tome je nastavnicima srpskog jezika i književnosti i školskim nadzornicima na prvom stručnom skupu Srpski jezik u reformi škole (Aranđelovac, 15–16. mart 2002. godine) rekao sledeće:
„Od škola i ministarstava prosv(j)ete u Srbiji, Crnoj Gori i Srpskoj zavisi koliko će Odborovi učinci stizati u škole. Odbor će, mada njegove moći nisu velike, nastojati – kada za to dođe vreme, a to će biti 2004. i 2005. godine – da u zasebnoj knjizi objavi prvih 50 odluka i potrudi se, uz pomoć kakvog rodoljubivog darodavca, da tu knjigu kao poklon dobiju sve osnovne i srednje škole u trima matičnim republikama srpskogjezika. I, najzad, potrudiće se da ona dođe u ruke mnogo koga u dijaspori, na prostoru bivše SFRJ i drugde, u bližem i daljem inostranstvu, gde se zna koliko je važno čuvati i negovati srpski jezik u godinama i decenijama koje su pred nama, da kažem vjekove vjekova ili v(j)eki vjekov, kako bi se reklo u predsrpskom srpskom jeziku, crkvenoslovenskom, i ruske i srpske redakcije“ (iz teksta predavanja, na zahtev mr Jovana Vuksanovića, urednika edicije Srpski u svakoj prilici i priređivača zbornika Srpski jezik u reformi škole, rekonstruisan po sećanju, krajem decembra 2003. godine).
Odbor je od svog osnivanja pretrpeo nenadoknadive gubitke: umro je 1999. godine akademik Pavle Ivić, čijom je zaslugom osnovan Odbor i koji je bio prvi njegov predsednik, istina samo godinu dana; naredne, 2000. godine, Odbor je izgubio još jednog istaknutog lingvistu, prof. dr Svetozara Stijovića, člana dveju Odborovih komisija – Komisije za istoriju jezičkog standarda (Kom. br. 6) i Komisije za standardni jezik u školstvu, administraciji, izdavaštvu i javnim glasilima (Kom. br. 8). U 2005. godini Odbor je ostao i bez svog sekretara od osnivanja mr Branislava Brborića, najzaslužnijeg za obavljanje organizacionih i administrativnih poslova, objavljivanje Spisa Odbora i donošenje njegovih dosadašnjih odluka, koje se sada prvi put nalaze u knjizi, na jednom mestu, dostupne verujemo širokom krugu korisnika.
Branislav Brborić je, s najbližim saradnicima – Jovanom Vuksanovićem i Radojkom Gačevićem, do sada pripremio sedam knjiga Spisa Odbora, koje ostaju trajno svedočanstvo ne samo o krupnim pitanjima srpskog jezičkog standarda, njegove slojevitosti i polivalentnosti nego i svedočanstvo o sitnicama jezikoslovnim – Kartoteka jezičkih nedoumica i svega što je nametnuo jezički i društveni razvoj, kao i komunikacijske potrebe ljudi.
Priređivači ove knjige i Spisa Odbora VIII ne prihvataju neumitnu činjenicu da među njima fizički nema više Branislava Brborića, voljenog druga, plemenitog i poštovanog saradnika, savetnika i učitelja, pa će nastaviti, u duhovnoj vezi s njim i trajnoj uspomeni na njega dok god žive, da produže, ako ne mogu stvarno da ga zamene, delo koje je započeo iz visoke svesti i odanosti svome narodu, njegovom jeziku, tradiciji i istoriji. Iskustvo i znanje koje je je svojim najbližim saradnicima ostavio, iskoristili su priređivači ove knjige da ona bude na vrhunskom nivou, kao što je i celokupan rad i život Branislava Brborića, da opravda sva očekivanja i postane, kako je to on predložio, ogledalo srpskog jezika u svetlu normativistike. Tako ćemo se na najbolji način odužiti Branislavu Brboriću i obradovati sve one koje je voleo, poznavao i cenio – veliki broj kolega iz lingvističkih krugova ali i izvan njih jer će imati to zadovoljstvo da čitajući ovu knjigu otklone mnoge dileme, usavrše svoja saznanja o srpskom (nacionalnom) jeziku i tako čuvaju svoj jezik od zaborava, upuštenosti, odumiranja i nestajanja. Ta opštost jezika, standardizovana (uređena) i funkcionalno razuđena, svakom pojedincu daje poseban status u društvu, a promoviše ga i šire kao člana civilizovanog sveta uopšte.
Centralni deo knjige i njen najobuhvatniji deo jesu odluke Odbora za standardizaciju srpskog jezika o jezičkim situacijama i standardološkim prilikama srpskog jezika danas – u vremenu velikih društvenih, državnih i nacionalnih lomova, ratne i posleratne stvarnosti, državnog i jezičkog raskola i konačno povratka srpskog jezika na njegov istorijski naziv i sadržaj, oslobođen veza i uticaja jezičkog standarda pre svega hrvatskog jezika, ali i drugih uticaja ili povratka na nekadašnji zajednički, srpskohrvatski jezik. Iz te aktivnosti Odbora može se zaključiti da nisu uvek bila prisutna uskolingvistička pitanja jer se rešavalo i društveno, sociolingvističko, kulturno ipolitičko okruženje jezika. O tome, u već pomenutom prilogu za zbornik Srpski jezik u reformi škole, Branislav Brborić kaže sledeće: „Neki ozbiljni ljudi među Srbima žale za propuštenim prilikama da se nekadašnji srpski rimokatolički i islamizirani narodni ogranci vežu za srpsku nacionalnu i jezičku ideju. Neki idu čak toliko daleko da optužuju Srpsku pravoslavnu crkvu kako je ona, navodno, kriva što su se ti ogranci uklopili u druge nacionalne projekte. Oni kao da žale što se SPC nije zalagala za verski pluralizam poput KPJ, koja, kao što je poznato – uprkos višedecenijskom zalaganju za ateizam – nije imala naročitog uspeha u borbi za bratstvo i jedinstvo istojezičkih i raznojezičkih naroda ako joj je ta borba uopšte bila stvarna ideološka matrica.“
Od Odluke Odbora br. 1, u kojoj se daju odgovori na postavljena pitanja o (1) rešavanju(ne)postojanja idioma i naziva bosanski jezik, (2) normativnoj upotrebi reči čas i sat u srpskom jeziku i (3) nazivu jezika jevrejskog naroda jevrejski/hebrejski/ivrit pa do 50, u kojoj je reč o odgovoru na pitanje da li je bolje reći dodata ili dodatna vrednost, bilo je mnogo zanimljivih i korisnih priloga. Tako je u Odluci br. 11 (1999) upozoreno na zavrzlame oko „bosanskog jezika“ kao „terminološkoj krupnici“ od „dalekosežnog značaja“ i nastojanja da se tzv. treća varijanta istog jezika proglasi „zasebnim jezikom“ (neodrživost prideva/atributa bosanski uz imenicu jezik). O tome se još jednom raspravljalo u Odluci br. 36 kada su zauzeti stavovi o jeziku Bošnjaka, s posebnim osvrtom na njegov položaj u osnovnim i srednjim školama Republike Srpske. U Odluci br. 31 razrešene su nevolje oko naziva državne zajednice Srbija i Crna Gora. O dvoizgovornosti srpskog jezika i tzv. ukidanju ijekavice u Republici Srpskoj donete su odluke br. 13, 37 i 38. O jeziku Crnogoraca doneta je Odluka br. 33, a preporuke za ustavne odredbe jezikaza Srbiju i Crnu Goru date su u Odluci br. 34 (2003). Odbor se oglašavao i posebnim odlukama povodom značajnih izdavačkih poduhvata koji su proizašli iz njegovog okrilja – Odlukom br. 16 (2000. godine) povodom objavljivanja Obratnog rečnika srpskoga jezika prof. dr Miroslava Nikolića, člana Odbora. Oko preciziranja i osnaživanja poslova novog pravopisnog projekta donete su odluke br. 23 i 44 (2001. i 2004. godine). Odlukama br. 25 i 43 (2002. i 2004. godine) konstatovano je da se knjigama akademika Ivana Klajna Tvorba reči u savremenom srpskom jeziku (Deo prvi: prefiksacija i kompozicija) i Tvorba reči u savremenom srpskom jeziku (Deo drugi: sufiksacija i konverzija) desio „značajan pomak u odnosu na prethodne radove i knjige iz tvorbe reči“. O knjizi Semantičko-derivacioni rečnik (Sveska 1: Čovek – delovi tela) u izdanju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, jednog od osnivača Odbora, i u redakciji Darinke Gortan-Premk, predsednika Odborove Komisije za leksikologiju i leksikografiju, te Vere Vasić i Ljiljane Nedeljković, doneta je Odluka br. 42, u kojoj se kaže da je to „višestruko korisna knjiga za nauku i praksu“. Za bolji status nacionalnog jezika i borbu protiv njegovog nedopustivog zanemarivanja, kao i za daleko bolje stanje u jezičkoj kulturi u našoj administraciji, državnoj upravi i školstvu, izdavačkim kućama i na radiju i televiziji, doneto je nekoliko odluka. U Odluci br. 12, poznatijoj pod nazivomKartoteka jezičkih nedoumica (jul 1999), dati su okviri za rešavanje sitnica jezikoslovnih i podsticaji da se na tom polju pre svega angažuju članovi Odbora i njegovih komisija. Odluka br. 29 (2003. godine) utvrdila je seminar srpske jezičke kulture na katedri za jezik i govor Centra za izdavačku delatnost Kolarčeve zadužbine. O nedopustivom zanemarivanju nacionalnog jezika govori Odluka br. 40 (2004. godine).
Uz odluke priređivači su uključili i ključna normativna akta – Sporazum o osnivanjuOdbora i Poslovnik o radu. Tu se, takođe, prilažu i spiskovi članova Odbora i njegovih komisija.
Osim pomenutih dokumenata važnih za rad Odbora i značajnih dokumentacionih izvora za budućnost, u knjizi se nalaze i neki drugi prilozi, pre svega o srpskoj lingvističkoj stvarnosti danas i procesima standardizacije srpskog jezika.
Predajući javnosti ovu knjigu, priređivači očekuju da će ona naići na topao prijem kod čitalaca i da će doprineti podizanju i unapređivanju ne baš zavidnog nivoa naše jezičke kulture. Priređivači očekuju od svih članova Odbora i njegovih komisija, kao i svakog drugog dobronamernog pojedinca, da se založe za što uspešniji rad Odbora i ubuduće kako bi se moglo sprovoditi organizovano jezičko planiranje i ostvariti adekvatna jezička politika u praksi – kako je to činjeno i do sada, najviše zaslugom Branislava Brborića, koji je osmislio i uobličio najveći broj dosadašnjih odluka, koje se eto, prema njegovoj viziji i njegovom obećanju, ipak u pravo vreme pojavljuju pred čitaocima.
Priređivači